Pleidooi voor een autonome moraal

(...) Zelf ben ik geen atheïst 'pur sang'. Als men met atheïsme bedoelt dat men absoluut zeker is dat er geen God bestaat dan ben ik geen atheïst. Ik volg immers de ideeën van Karl Popper die zich in zijn geschriften keerde tegen de notie van de absolute waarheid. Overeenkomstig zijn falsificatiemethode aanvaard ik enkel hypotheses die ik aan de groots mogelijk kritiek onderwerp om vast te stellen of ze al dan niet standhouden. (...)

Waar het mij om gaat en wat ik vandaag wil beklemtonen is het recht om atheïst te zijn, en vooral de waarde van het atheïsme als basis voor onze moraal. Het recht om atheïst te zijn vloeit mijn inziens voort uit het individualisme dat ik tegen de algemene stroom in verdedig als de meest positieve ontwikkeling voor de mensheid. Het individualisme wordt door heel wat mensen verketterd. Ze spreken over een teveel of een doorgeschoten individualisme. Dat klopt niet. Wat zij in feite bedoelen is een teveel of doorgeschoten egoïsme, maar dat heeft niets te maken met het individualisme. Het individualisme is in essentie het recht om zelf zijn of haar levensplan in te vullen, om vrij en zelfstandig te beslissen of men al dan niet gaat trouwen en met wie, om te beslissen of men kinderen wil of niet, om te beslissen wat men voor de kost gaat doen, om te beslissen of men gelooft of niet gelooft. En voor kinderen, zieken, senioren, gehandicapten en kansarmen betekent dit dat de overheid, via goed onderwijs en een sterke sociale zekerheid, zorgt dat ook zij invulling kunnen geven aan hun levensplan. Dat alles is in feite het recht op zelfbeschikking, naar mijn oordeel het belangrijkste mensenrecht dat er bestaat. (...)

Zoals we vroeger de natuurwetenschappen, de geneeskunde, de biologie en andere wetenschapstakken ontdaan hebben van de religie, wordt het nu tijd de ethiek te ontdoen van de religie. Waar ik voor pleit is wat de Nederlandse filosoof Paul Cliteur de noodzaak van een 'universele seculiere moraal' noemt of zoals hij in zijn laatste boek schreef de noodzaak van een 'Moreel Esperanto'. Wat is immers het probleem: we leven niet alleen in een multiculturele samenleving, maar steeds meer in een multireligieuze samenleving. Daarbij zullen vertegenwoordigers van die religies steeds meer hun plaats willen opeisen, zoals aparte gebedsruimtes in openbare gebouwen, afwijkingen op leerplannen, formele scheidingen tussen de seksen zoals bij het zwemmen, het in vraag mogen stellen van de evolutietheorie, het mogen opleggen van kledingsvoorschriften aan leden binnen de groep. Allemaal zaken die rechtstreeks ingaan tegen het individualisme en het recht op zelfbeschikking. (...)

Een autonome moraal bevat een aantal bepalingen die voortvloeien uit de rede, die universeel of kosmopolitisch zijn. Het gaat om grondrechten zoals de gelijkwaardigheid van elke mens, de onaantastbaarheid van de fysieke integriteit en het recht op zelfbeschikking, zaken die werden opgenomen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Sommigen zullen vragen: maar hoe weet gij dat die zaken universeel geldig zouden moeten zijn? Mijn antwoord is dat als we één van die zaken niet aanvaarden, elke moord verantwoord is. Als we de gelijkwaardigheid van elke mens niet aanvaarden, dan vervallen we in barbarij. Dan vallen we terug op de heilige teksten die aan de ene kant wel zeggen 'Gij zult niet doden', maar anderzijds tal van passages bevatten dat deze en gene groep moet uitgemoord worden omdat ze de toorn van God hebben opgewekt of zich weigeren te onderwerpen aan God. Het wordt tijd voor een strijdvaardig atheïsme waarbij we duidelijk zeggen dat een aantal opvattingen die in de Bijbel en de Koran staan moeten worden verworpen, bijvoorbeeld die teksten die schadelijk zijn voor vrouwen, homoseksuelen en ongelovigen. (...)

Een autonome ethiek is evenwel niet voldoende voor een harmonieus samenleven van mensen met uiteenlopende culturele en religieuze overtuigingen. Even belangrijk is een neutrale overheid die ervoor zorgt dat mensen in hun recht op zelfbeschikking beschermd worden tegen al wie iets aan een ander wil opdringen. Neutraliteit betekent dat geen enkele godsdienst wordt bevoordeeld tegenover een andere en dat gelovigen niet worden bevoordeeld tegenover niet-gelovigen of omgekeerd. Religie is een private zaak die niet kan worden bekostigd door de gemeenschap en die niet zichtbaar aanwezig mag zijn "in delen van het publieke domein waar de staat met een pretentie van neutraliteit optreedt", aldus Paul Cliteur en hij heeft gelijk. Misschien nog de belangrijkste opdracht van een neutrale overheid is het toestaan van kritiek en het overdragen en bevorderen van kennis. Kritiek en kennis, twee zaken waar religies het verdomd moeilijk mee hebben omdat ze de fundamenten van het geloof aantasten. (...)

Nog erger is dat steeds meer politici, ook in ons land, religie beschouwen als een middel tot emancipatie en harmonieus samenleven. Zij dwalen. Waar ik toe oproep is tot een krachtiger signaal om de ethiek te ontdoen van de religie. Er bestaat immers geen verband tussen godsdienst en ethiek en het wordt tijd dat we dat klaar en duidelijk zeggen. Ik ben ervan overtuigd dat dit heel wat mensen zal doen schrikken, maar eigenlijk ligt deze oproep in het verlengde van de idee?n van Spinoza, Adriaan Koerbagh en Pierre Bayle die opkwamen voor een filosofische ethiek die losstaat van de religie. Wie het daar niet mee eens is geeft zich over aan God en zijn zelfverklaarde vertegenwoordigers op aarde. (...)

In feite vormden het communisme en nazisme twee seculiere religies waarbij de verering van de dictator op een quasi religieuze manier gebeurde. In tal van Duitse huishoudens stonden zogenaamde 'Hitleraltaren' en in de lofliederen ten aanzien van Stalin klonk een nieuwe religiositeit door. Kruisbeelden maakten plaats voor beeltenissen van Hitler en Stalin. En net als de kerk voordien had gedaan ten aanzien van de paus, werd de mythe van de 'onfeilbaarheid' van de twee dictators gepropageerd en geloofd. Kenmerkend voor het atheïsme is net haar verwerping van elke vorm van onfeilbaarheid. In die zin waren de volgelingen van Hitler en Stalin 'gelovigen', net zoals de hedendaagse volgelingen van ayatollahs en andere geestelijke leiders. Zowel Stalin als Hitler werden vereerd en beschouwd als 'verlossers' en ook hun naaste makkers die stierven in de strijd werden, net als de eerste christenen, beschouwd als 'martelaren' voor de goede zaak. (...)

We mogen religies niet langer aanvaarden als basis van de moraal. Ze zijn immers onverdraagzaam tegenover andersdenkenden en teveel gericht op macht en onderdrukking. Ze zijn gericht tegen het kosmopolitisme en het individualisme. Ze staan haaks op het recht op zelfbeschikking. De geschiedenis leert ons dat waar men regeert in naam van God, de mens ten ondergaat. Net daarom moeten we religies als basis voor de moraal vervangen door het athe?sme. Door afstand te nemen van die almachtige, alwetende en dictatoriale God zullen we juist dichter tot onze medemens komen.

Dirk Verhofstadt in een toespraak op 21 april 2007 naar aanleiding van de eerste atheïstische trefdag in Vlaanderen, gepubliceerd op de website van Liberales, mei 2007.