Tolerantie, van vrijheidsbevorderend naar vrijheidsbeperkend

De filosoof Richard Taylor heeft eens gezegd dat alle mooie idealen het gevaar lopen in hun tegendeel te verkeren. Dat lijkt ook met ‘tolerantie’ te zijn gebeurd.

Tolerantie kwam als ideaal op in een tijd dat de censuur en informele beperkingen op de vrijheid van meningsvorming – intimidatie, verlies van sociale positie, broodroof – zeer groot waren. Tot aan 1966 hanteerde het Vaticaan een index van verboden boeken, waarop bijna alle grote werken van de Europese filosofie te vinden waren: de werken van Erasmus, Hobbes, Pascal, Descartes, Locke, Galilei, Spinoza, Kant, Paine en vele anderen. Tot aan 1820 was de Inquisitie actief: het juridisch vervolgen van ketters voor speciale rechtbanken. Hiertegen kwam een reactie in de achttiende en negentiende eeuw. Daarbij beriep men zich op ‘tolerantie’.

Het pleidooi voor tolerantie hield in: creëer maximale vrijheid voor het ventileren van standpunten, ook onsympathieke, en gedoog dus dat mensen standpunten in woord en geschrift kunnen uitdragen waarmee je het fundamenteel oneens bent – en waardoor je dus ‘beledigd’ zou kunnen worden of ‘gekwetst’. Tolerantie houdt in dat men Jezus Christus mag aanprijzen en afwijzen; dat men satirische films over Boeddha of Mohammed mag maken; dat men beledigende boeken mag schrijven over Karl Marx of John Stuart Mill of Adolf Hitler.

Tegenwoordig wordt ‘tolerantie’ ingeroepen voor iets heel anders, iets wat diametraal tegenovergesteld is aan de klassieke tolerantie. Met een beroep op ‘tolerantie’ wordt aan mensen voorgehouden dat zij geen dingen mogen zeggen waaraan anderen aanstoot zouden kunnen nemen. Een ‘tolerant mens’ is iemand die deze deugd in grote mate bezit en praktiseert in zijn leven. De toespraken van de koningin: een toonbeeld van tolerantie. De commentaren van J.P. Balkenende. Het zijn allemaal voorbeelden van grote tolerantie. Althans vanuit het moderne tolerantiebegrip. En Hobbes, Locke, Spinoza en al die andere filosofen waaraan het Vaticaan aanstoot nam en wier boeken op de index kwamen, zijn nu voorbeelden van ‘intolerante’ boeken, geschreven door ‘intolerante’ mensen.

Kortom, ‘tolerantie’ wordt tegenwoordig niet ingeroepen om de grenzen van de vrijheid van meningsuiting te verruimen, maar om die te beperken. Je zou dat ironisch of pervers kunnen noemen, maar die stroming is zeer sterk. De mensen die als ‘intolerant’ worden aangeduid, zijn meestal niet de mensen die met geweld dreigen en geweld gebruiken omdat ze zich gekwetst en beledigd voelen. Nee, de term wordt hoofdzakelijk gereserveerd voor mensen die moeten onderduiken of voortdurend onder politiebescherming moeten leven, omdat ze gebruikmaken van hun recht op vrije meningsuiting. Je schiet dan ook bijna in de lach wanneer de opstellers van het manifest ‘Benoemen en bouwen’ beweren: "Gelukkig leven wij in een land waarin mensen mogen zeggen wat ze willen." Dan vraag je je af: op welke planeet heeft men geleefd de afgelopen jaren?

Paul Cliteur in Opinio, januari 2008