Rik Coolsaet tegen de vooruitgangsideologie

Tom Friedman is een typische Amerikaanse vooruitgangsideoloog. Daarin geloof ik niet. De grondidee van zijn boek is: de wereld gaat altijd vooruit. Die visie onderschrijf ik niet. Je hebt inderdaad momenten van sterke vooruitgang, maar onze Europese geschiedenis is getekend door fases van achteruitgang.

Anders dan Friedman geloof ik dat een aantal oerwetten van de geschiedenis opnieuw opgang maken. We dachten nochtans dat ze niet meer geldig waren: de opkomst en het verval van grote mogendheden, of de ongelijkheid zoals in de tijd van Karl Marx. Nu schrijft zelfs The New York Times: 'Class Matters'. Dat is de essentie: ik geloof niet in de fundamentele belangenharmonie van alle landen en alle individuen. En dat is precies de motor van een auteur als Friedman. Hij redeneert niet in termen van 'klassen' of ongelijkheid. Al heeft Friedman natuurlijk ook vaak gelijk. Als een van de eersten zag hij dat in Amerikaanse analyses over terrorisme één aspect voortdurend onderbelicht blijft: humiliation. Vernedering. Friedman en ik zijn het op een aantal punten met elkaar eens. Maar onze uitgangspunten zijn fundamenteel verschillend. Hij gelooft in een algemene harmonie, ik niet. (...)

Zei zelfs Nixon niet in de jaren zeventig: 'We zijn allemaal keynesianen nu.' Maar met de oliecrisis liep ook dat keynesianisme vast: de bestaande instrumenten konden niet meer de stagnaties opvangen, de economische recessies en de werkloosheid. In dat ideologische vacuüm was Margaret Thatcher de eerste om terug te grijpen naar de instrumenten die in diskrediet waren geraakt tijdens de Grote Crisis van 1928 en de jaren dertig: die van de vrije markt. Thatcher, Reagan en in zekere zin de jonge Verhofstadt gingen all the way. Ze zeiden tegen hun bevolking: 'De staat is dringend aan afslanking toe om het persoonlijke initiatief opnieuw vrije baan te geven'. Toch kon die vrije markt tot 1997-1998 haar beloften inlossen. Maar toen kwamen de Aziatische markten in een crisis terecht en zorgden ze voor een wervelwind die een groot gedeelte van de wereld in zijn greep kreeg, met desastreuze gevolgen in bijvoorbeeld Latijns-Amerika. Die crisis stopte min of meer aan de grenzen van de VS en West-Europa. Erg opvallend vond ik dat Clinton en Blair toen opriepen voor een 'nieuw Bretton-Woods'. In Bretton-Woods werden in 1944 de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) opgericht: toen namen de staten de regulerende rol in de wereldeconomie over van de vrije markt. Die uitspraak bracht mij het besef dat staten, niet ondernemingen, de dragers zijn van de samenleving, of het nu nationaal is of internationaal.

Wij hebben in de jaren negentig met z'n allen, ook ik, de illusie onderschreven dat de staat definitief aan belang had ingeboet en dat een nieuwe tijd was aangebroken. Ik heb dus zelf een fout gemaakt waarvoor ik mijn studenten nochtans altijd waarschuw: gebruik nooit het woord 'nieuw'. Als dat woord opduikt, roep dan 'stop' en kijk over de schouders of het vroeger ook al niet voorgekomen is.

Rik Coolsaet, geïnterviewd door Walter Pauli in De Morgen, katern "Uitgelezen", 27 februari 2008