Waarom het surrealisme wortel schoot in België

(...) Een en ander blijkt zijn wortels te hebben in de Brussels-francofone saloncultuur van de jaren ’20, de zogenaamde ‘années folles’. Een gouden tijd voor industriëlen, nieuwe rijken, speculanten en hogere ambtenaren, de ‘Beulemansen’ dus, die van de naoorlogse hausse hadden geprofiteerd en zich vestigden in riante Art Nouveau-villa’s of luxueuze stadspaleizen zoals de Résidence Palace. Deze immer feestende beau monde bekommerde zich nergens om en zag ook niets aankomen: noch de nakende beurskrach van 1929, noch het opkomende fascisme, en evenmin natuurlijk de barsten in de Belgische socio-politieke constructie zelf, waarin de Vlamingen per definitie een onderhorige status hadden.
Deze decadente bourgeoisie leefde in de werkelijkheidsontkenning en had net daarom behoefte aan een fantaisistische façadekunst, een maniërisme waar ze bij kon wegdromen of glimlachen. Daarvoor werden twee Waalse schilders van stal gehaald: René Magritte met zijn gekende beeldgrappen (‘Ceci n’est pas une pipe’) en André Delvaux met zijn edelkitsj vol doorheen ruïnes slaapwandelende naakten. Brussel verafgoodde hen. Voor ze het goed en wel beseften waren ze de decorateurs geworden van het neurotisch bolhoed-imperium, vandaag beter bekend als het ‘Belgique de papa’.

Onnodig te zeggen dat de ‘politiek-incorrecte’ Vlaamse expressionisten uit diezelfde jaren ’20 (Permeke, De Smet, Van den Berghe…), met hun in aardekleuren gedrenkte, brute schildering van het platteland, in die Brusselse salons geen voet aan de grond kregen. Het paste niet in de euforie. Vlaanderen was in die tijd een verpauperd wingewest dat het moest stellen zonder transfers of compensaties: de boeren leden honger, de Waalse mijnen waren bemand met Vlaamse gastarbeiders die er als ‘boches’ en ‘sales flamands’ bespot en vernederd werden. Ook dat hoort bij de années folles, en het is nooit weg geweest. De actuele francofone afkeer van Leterme is niet alleen ideologisch: hij straalt het ongladde, hoekige, nuchtere, van de aardappeleter uit. Het is een fysieke, haast raciale afkeer van de Flandrien die geen boodschap heeft aan theatrale rethoriek, en die écht eten op zijn bord wil, geen geschilderd visioen. (...)

Spanje koestert Dali, maar hoedt er zich wel voor om zich te vereenzelvigen met slappe horloges. Tsjechië is en blijft verbonden met zijn grootste schrijver Franz Kafka, maar de hallucinante bureaucratie die hij schilderde, is allesbehalve een door de natie te cultiveren positief icoon. Alleen in België zijn de hilarische tonaliteit van het stripverhaal en de estethiek van het absurde tot staatsideologie geconsacreerd. (...)

Johan Sanctorum op In Flanders Fields, 11 maart 2008