Technologisch nieuws uit omroepland: op 30 maart schakelt de VRT haar middengolfzenders uit, op één na. En op 3 november gaan alle analoge televisiezenders van de VRT definitief uit de ether.

ETHERTELEVISIE ENKEL NOG DIGITAAL

De Europese Commissie heeft de lidstaten verplicht om tegen 2012 alle analoge televisieuitzendingen via de ether stop te zetten. Op die manier komt frequentieruimte vrij voor nieuwe digitale zenders, die zuiniger omspringen met het spectrum. De lidstaten worden aangemoedigd om de analoge switchoff zo vroeg mogelijk uit te voeren. Berlijn beet de spits af en schakelde in augustus 2003 zijn laatste analoge tv-zender uit. Nederland deed het op 11 december 2006. In Vlaanderen doet de VRT het dus op 3 november 2008. De Vlaamse commerciële tv-zenders maken überhaupt geen gebruik van de ether, dus voor hen verandert er niets. De RTBF houdt het voor haar analoge swichtoff voorlopig op de Europese deadline van 31 december 2011.


We hebben het hier over uitzendingen via de ether, die uitgezonden en ontvangen worden met een antenne. Voor wie televisie kijkt via de kabel (bijvoorbeeld Telenet, analoog of digitaal), via satelliet (TV Vlaanderen) of via ADSL (Belgacom tv), verandert er niets. Wie via een antenne (binnenshuis of op het dak) naar televisie kijkt, zal vanaf drie november alleen nog sneeuw op het scherm zien. Om via de ether naar de VRT-televisie te blijven kijken, zal een DVB-tuner moeten aangesloten worden tussen de antenne en het tv-toestel. Kostprijs: 40 à 100 euro.

De Vlaamse overheid zet een grootse campagne op om de analoge antennekijker te verwittigen en aan te zetten tot overschakeling, onder het motto "Weg met sneeuw op je tv". Uit de persmededeling:

In de radiocampagne wordt de Yeti opgevoerd, de verschrikkelijke sneeuwman die werkloos wordt omdat het niet meer sneeuwt.

Zestigduizend gezinnen zijn aangewezen op ethertelevisie, dat zijn de primaire antennekijkers. Daarnaast zijn er nog 80.000 à 180.000 gezinnen die antennetelevisie gebruiken voor een tweede of derde toestel of voor het buitenverblijf, de secundaire antennekijkers.



Een MICT/IBBT-studie door Erik Dejonghe (die enkele jaren geleden niet geloofde in digitale televisie) en Pieter Verdegem wees uit dat de typische primaire antennekijker hoger opgeleid is, tussen 25 en 50 jaar is, bewust kiest voor antenne-ontvangst, en minder dan twee uur per dag naar de tv kijkt, vooral naar nieuws en actualiteit. De secundaire antennekijkers hebben een iets lagere opleiding en zijn iets ouder. Ook kotstudenten vormen een belangrijke subgroep bij de antennekijkers. De onderzoekers vonden geen "noodlijdende" primaire antennekijkers, maar "dit betekent niet dat zij niet bestaan, wel dat zij moeilijk te bereiken zijn".

ADDERTJE ONDER HET GRAS

Digitale televisie levert in normale omstandigheden een betere beeld- en geluidskwaliteit dan analoge televisie. Toch zitten er addertjes onder het gras. Valt analoge ontvangst wat tegen, dan krijg je een licht sneeuweffect in het beeld, of dubbele countouren rond voorwerpen en personen in beeld. Valt digitale ontvangst tegen, dan krijg je storende blokpatronen, beelden die enkele seconden lang bevriezen, of helemaal geen beeld. Ik ken een gezin zonder kabeltelevisie dat momenteel al over een DVB-T tuner beschikt (met binnenshuisantenne), maar dat er geen gebruik van maakt. "Het digitale beeld bevat meer storingen dan het analoge beeld", klinkt het. Een familielid in Gent kan daar helemaal geen DVB-T ontvangen met een binnenshuisantenne: te laag gelegen, te veel bebouwing, te zwak signaal. Ook minister Bourgeois beseft dat er een probleem is, want op een persconferentie in september vorig jaar verklaarde hij:

De vermogens van de digitale televisiezenders van de VRT zijn momenteel nog te zwak om overal een goede ontvangst met een binnenhuisantenne te verzekeren.

Vandaag vroeg ik aan het kabinet-Bourgeois of er plannen zijn voor steunzenders of verhoogde zendvermogens. Marijke Verboven, adviseur pers en communicatie op het kabinet, antwoordde mij:

Het DVB-T netwerk heeft een quasi 100%-dekking voor buitenshuisontvangst met dakantenne. Bij 71% van de Vlaamse bevolking zal er ook binnenshuisontvangst zijn. Het klopt dat het in Gent momenteel beter kan. Daarom wordt er voor de regio rond Gent een nieuwe DVB-T zender in werking gesteld. Deze wordt normaal gezien operationeel in de loop van mei 2008.

Is Gent de enige plaats waar er DVB-T steunzenders komen? Worden de zendvermogens van de bestaande DVB-T zenders verhoogd? Dat konden we niet opmaken uit het antwoord.

DRIE MIDDENGOLFZENDERS WORDEN UITGESCHAKELD

Eind deze maand schakelt de VRT drie van haar vier middengolfzenders definitief uit. Het gaat om de zender van Radio 2 in Waver (540 kHz, 150 kW), van Radio 2 in Kuurne (1188 kHz, 5 kW) en van Radio Vlaanderen Internationaal in Wolvertem (1512 kHz, 600 kW). De middengolfzender van Radio 1 in Wolvertem (927 kHz, 300 kW) blijft in bedrijf. Door de uitschakeling kan de VRT besparen op onderhoud en energie. Uit het persbericht van de VRT:

Op jaarbasis zal de VRT 2,5 miljoen kilowattuur energieverbruik kunnen besparen. Dat betekent 1.850 ton minder CO2-uitstoot, of een vermindering van 14% ten opzichte van de CO2-uitstoot van het zenderpark. (...) De zendinstallaties voor de middengolf zijn ongeveer 30 jaar oud. Zonder nieuwe investeringen was een verderzetting van alle vier de frequenties dan ook niet mogelijk.

2,5 miljoen kilowattuur, dat is bij constant verbruik een gemiddeld opgenomen vermogen van 285 kilowatt. Dat klopt in de praktijk niet helemaal, omdat een aantal middengolfzenders 's nachts worden uitgeschakeld, en omdat RVI enkel in de avonduren op hoog vermogen uitzendt, maar deze cijfers bevestigen in ieder geval dat het middengolfzenderpark van de VRT de laatste decennia niet op de maximaal door de ITU toegelaten vermogens draaide.



Volgens diverse bronnen draait Radio 1 in Wolvertem op 100 kilowatt in plaats van de toegelaten en overal gepubliceerde 300 kilowatt. Radio 2 zendt vanuit het Waalse Waver wel met de volle 150 kilowatt uit en is dan ook tot in Parijs en Londen te ontvangen. De geluidskwaliteit van deze zender is echter al decennia lang ronduit belabberd. De 1188 kHz mag eigenlijk vanuit het centrum van het land op 150 kilowatt draaien, maar de VRT opteerde ervoor om vanuit Kuurne bij Kortrijk op 5 kilowatt uit te zenden. Radio Vlaanderen Internationaal mag op 1512 kHz dag en nacht op 600 kilowatt uitzenden, maar zendt overdag met slechts 20 kilowatt uit.



Allemaal om te besparen op energie en onderhoud, want zendbuizen van niet-transistorgestuurde zenders gaan maar een paar tienduizend uren mee en gaan sneller stuk wanneer ze op volle vermogen worden gebruikt. Bij uitzenden op volle vermogen zouden luisteraars in Nederland, Engeland en Noord-Frankrijk echter met een beter luistercomfort naar de middengolfuitzendingen van de VRT hebben kunnen luisteren.



Middengolf is verouderde technologie met een minderwaardige geluidskwaliteit. Daar kan straks wel verandering in komen door de toepassing van DRM, een digitale modulatietechniek. In Nederland was de middengolf tot voor kort wel nog springlevend, met commerciële oldieszenders als Arrow Classic Rock en Radio 10 Gold. Maar na de laatste veiling van de FM-frequenties en de verder schrijdende digitalisering, en door de hoge elektriciteitsrekeningen voor de zenders, is ook daar de fut uit de middengolfband verdwenen. De religieuze zenders Radio Maria (675 kHz) en GrootNieuwsRadio (1008 kHz) hebben de frequenties van de oldiesradio's overgenomen. Aandachtstrekker op de middengolf is de BBC World Service op 648 kHz, die uitzendt met een uitstekende geluidskwaliteit, een krachtige zender van 500 kilowatt vanuit Orfordness op de kust van Suffolk, en een speciale antenneconstructie gericht op de Benelux en Noord-Frankrijk.



In de VS is middengolf wel nog springlevend. Een eerste reden is van technische aard: het frequentieraster laat er toe om audio-frequenties tot 10 kHz door te sturen, terwijl Europese zenders zich officieel moeten beperken tot 4500 Hz, telefoonkwaliteit dus (in de praktijk doen Europese commerciële zenders en de BBC Worl Service het op middengolf tot 6000 Hz). De middengolf is in de VS het uitgelezen terrein voor talk radio (discussie- en opinieprogramma's), sports radio, news radio en church radio.




Op technisch vlak is er in de VS ook meer kleinschaligheid: in heel de VS zendt geen enkele middengolfzender sterker uit dan 50 kilowatt, terwijl sommige zenders in Europa, het Midden-Oosten en Azië vlotjes 1 tot 2 megawatt de ether insturen. Op de website EMWG.info van de Aalsterse blogger Herman Boel kunnen de frequenties en zendvermogens van alle Europese midden- en langegolfzenders worden afgelezen.

De vrijgekomen middengolffrequenties van de VRT zullen wellicht geveild worden, voor zover er interesse bestaat vanuit de privé-sector. Tien jaar geleden liet SBS, de moedermaatschappij van VT4, zijn interesse blijken voor middengolf door vanuit Noord-Frankrijk en vanuit het al eerder genoemde Orfordness middengolf-testuitzendingen te richten op Vlaanderen. Intussen zijn de luistergewoontes van het publiek wel veranderd. Alleen een gok op de doorbraak van DRM kan middengolf weer interessant doen lijken, maar de traagheid waarmee DAB (die andere digitale radio-omroeptechniek) doorbreekt en de rooskleurige vooruitzichten voor mobiel internet en mobiele televisie via hogere frequenties (UMTS, Wimax en DVB-H), wekken alvast niet veel hoop voor de middengolf.