Verslag van het debat "bloggen en journalistiek"

Op 11 december 2008 had in het IPV, Grote Markt 40 te Antwerpen, een debat plaats over het thema "Bloggen - journalistiek?" Moderator was Jaki Louage, business manager bij nieuws.be.

Debattanten waren Luc Van Braekel, blogger bekend van lvb.net, en Bram Souffreau, webredacteur Gazet Van Antwerpen. Inge Van Gael, voorzitster van IPV en zelf drie jaar lang algemeen directeur geweest bij De Morgen, verwelkomde het talrijk opgekomen publiek.

Jaki Louage stelt zich voor: nieuws.be is een startup, een aggregatiesite die nieuws verzamelt van diverse bronnen, waaronder een 200-tal blogs.

Bloggen als journalistiek was nog nooit zo in het nieuws, vooral door de geschiedenis van de Nederlandse studente die op haar blog vertelde hoe zij een aangeschoten minister De Crem ontmoette in een bar in New York. Hierover ondervraagd in het parlement, reageerde De Crem met de gevleugelde woorden: "We leven in een tijdsgeest waarin het iedereen vrij staat naar goeddunken en zonder enige verantwoordelijkheid op blogs te gaan posten. Dit overstijgt zelfs het moddergooien. En samen met u, voorzitter, andere collega's uit het parlement en collega's uit de regering stel ik vast dat het bijna onmogelijk is om zich daar tegen te verdedigen." Dit staat in contradictie met het welkomstwoord dat op de site van De Crem staat. Bloggers reageerden verontwaardigd op de uitspraak dat bloggers gevaarlijk zijn en het verhaal kwam zelfs in de buitenlandse media. Daarop reageerde GeenStijl.nl met een liedje, waarin zij aankondigden dat zij hem zullen zoeken. Of De Crem dronken was, doet er niet toe: politici moeten weten dat wat zij ook zeggen of doen, de kans groot is dat dit 10 minuten later online staat.

Nog een ander incident: Chantal De Smet, radiopresentatrice, staat vermeld op het blog van een portier van "I love techno", waarin hij zegt dat zij beweerd zou hebben drugs te gaan gebruiken. Chantal ontkende, reageerde furieus en het nieuws moest ingetrokken worden. Mogen portiers en barmeiden bloggen? Of moeten zij dit aan journalisten overlaten?

Blogs bereiken een heel grote doelgroep. Er zijn verschillende soorten blogs: hobbyblogs, blogs over het beroep, relatieblogs, opinieblogs, die heel dicht bij burgerjournalistiek komen.

Nieuws is nu, door de invloed van het internet, crossmediaal geworden, interactief. De traditionele media moeten zich opnieuw uitvinden. Journalisten moeten polyvalent werken; de grenzen tussen professionele journalisten en burgerjournalisten vervagen. De participatie van de burgers wordt versneld door mobiele toestellen: zij zijn ooggetuigen. Maar is die toevloed van nieuws nog wel vatbaar, nog wel betrouwbaar?

Twee voorbeelden van de voordelen van blogs tegenover de klassieke media: blogs gaven, op 9/11, berichten door toen de traditionele media stilgevallen waren; de bomaanslagen in de Londense underground; de tsunami in Thailand; de betogingen in Myamar: enkel via blogs kregen we toen nieuws, omdat de traditionele media stilgevallen waren. De bomaanslagen in Mumbai: daar waren het Twitter en Flickr waar men het nieuws en foto's heet van de naald kon vernemen.

Veertien dagen geleden was Dan Gillmor in Gent. Hij is er zeker van dat wij steeds meer de richting uitgaan van nieuws dat door de burgers gemaakt wordt: The Daily "US". Maar we moeten dat nieuws met gezonde argwaan bekijken. Populariteit is niet wat telt, maar wel kwaliteit: niet wie het meeste gelezen wordt, maar het meeste gezag heeft.

Er staat inderdaad heel wat onzin op het internet, maar daar haalt de waarheid de leugen sneller in.

Luc Van Braekel stelt zich voor: van opleiding burgerlijk ingenieur, in tegenstelling tot de meeste journalisten die uit de menswetenschappen komen. Hij houdt zich bezig met consulting, het maken van websites. Sinds 2003 houdt hij een blog bij, LVB.net, die van 50 bezoekers per dag nu enkele duizenden bezoekers per dag telt.

Zijn belangstellingssfeer: politiek, media, technologie. Maar niet op een objectieve manier: hij beziet het nieuws vanuit een zeer persoonlijke invalshoek. Politiek: rechts-liberaal. Technologisch: vooruitgangsoptimist (hij maakt zich geen zorgen over de opwarming van de aarde en genetisch gemanipuleerde gewassen). Media: kritisch tegenover de klassieke media op vlak van ideologische invalshoek: media zijn centrumlinks, terwijl de bevolking centrumrechts is, de media herkauwen teveel, in plaats van kritisch na te denken (het voorbeeld van chip die de straling van de gsm wegneemt)

Bram Souffreau stelt zich voor: hij werkt bij GVA, heeft een journalistieke opleiding genoten, heeft gewerkt voor Metro, doet nu de webredactie bij GVA, waar ook een poot burgerjournalistiek opgezet werd. Er werd ook geblogd, maar dat liep niet van een leien dakje. Hij weerlegt meteen een stelling van LVB: de kritische commentaren over de chip die de straling moet wegnemen bij de gsm zullen de meeste gebruikers wellicht eerst op de radio of in de krant gelezen hebben, en niet op de blogs.

Jaki Louage: LVB, jij staat bekend als een van de meest vooraanstaande bloggers in Vlaanderen. Jouw blog staat op de 1e plaats van de meest invloedrijke blogs in Vlaanderen. Waarom blog je, is het om invloed te krijgen? En ben je een gevaarlijk man?

LVB: in de eerste plaats schrijf ik door de onweerstaanbare drang om te schrijven; vooraleer ik blogde, nam ik ook deel aan discussiefora, om, door de discussie met andersdenkenden aan te gaan, gedwongen te worden tot denken en herdenken. De confrontatie van ideeën is een uitdaging om de eigen geest scherp te houden.

Een gevaarlijk man? Iedereen die schrijft kan een gevaar vormen voor bepaalde mistoestanden of politici. Deze vraag is even zinnig of onzinnig als vragen of kranten en tv gevaarlijk zijn. Het maatschappelijk nut van bloggen is groter dan het nadeel, net zoals bij kranten en tv. Bloggers zijn een alternatieve stem voor de klassieke media, en zijn een verrijking voor het medialandschap.

Wat invloedrijk zijn betreft: dit is met een korrel zout te nemen. Metatale meet met automatische normen, o.a. wie als eerste naar een artikel in andere media verwijst, waarna anderen volgen. Invloed van bloggers op andere bloggers: dit is toch ook een incrowd wereldje. Maar invloed op de andere media: daarin kunnen bloggers wel een invloed hebben, door vb. onderwerpen waar geen of te weinig aandacht aan besteed wordt in andere media, toch onder de aandacht te brengen; bloggers kunnen dus de agendasetting beïnvloeden.

JL aan BS: Bepalen bloggers mee de agenda op de krant?

BS ontkent dat er bij zijn krant al een artikel verschenen is naar aanleiding van wat er op een blog geschreven is. Blogs worden vanuit een bepaalde invalshoek geschreven, vaak door een persoon. Daarbij is het voor de lezer belangrijk te weten wat voor achtergrond de blogger heeft. Dat is wat in Vlaanderen nog ontbreekt: vaak schrijven bloggers onder een pseudoniem, waardoor het moeilijk is te weten waarvoor zij staan.

JL aan BS: Hoe gaan traditionele media om met burgerjournalistiek? Vechten ze ertegen of hebben ze er een relatie mee?

BS: Er is de financiële invalshoek: burgerjournalisten moeten niet betaald worden. Vanuit die optiek bekijken sommige kranten de burgerjournalisten. Zij zouden een corespondent kunnen vervangen. Maar een blogger is niet per se een burgerjournalist. Die laatste moet toch nog altijd een journalistieke achtergrond hebben. Bij Concentra werken een 40 tal mensen mee aan een project rond burgerjournalistiek. Zij worden opgeleid in o.a. interviewtechnieken en het nemen van foto's. Zij werken niet voor de papieren krant maar voor de online editie. Het is wel heel belangrijk dat onder hun artikels vermeld wordt dat het geschreven is door een burgerjournalist en niet door een vaste medewerker van de krant.

JL aan LVB: wat is het verschil tussen burgerjournalist en journalist?

LVB: Journalist is geen beschermde titel, beroepsjournalist wel. Maar die beschermde titel zal in de toekomst zijn waarde verliezen. In de middeleeuwen had je enkel de klerken die konden schrijven, die hadden een groot prestige en aanzien. Vandaag denken we bij het woord "klerk" eerder aan een Jomme Dockx-type, zowat de laagste trap in de ambtenarij. Over 50 jaar zal er nog altijd wel gesproken worden over hoofdredacteur, reporter enz. Maar de term "journalist" zal weinig meer betekenen en zijn prestige verloren hebben. De kloof tussen de journalist, die als enige weet hoe te schrijven en wat de waarheid is, en alle anderen die dit niet weten, zal dan verdwenen zijn. Beroepsjournalisten die een perskaart hebben met de handtekening van de minister en die van bepaalde voordelen kunnen genieten: dat zal verdwijnen.

Niet elke blogger is echter een journalist. Luc wil het begrip journalist niet volledig aan de kant zetten. Wie een ruim publiek probeert te bereiken, en bepaalde kwaliteitsnormen tracht na te streven, doet aan journalistiek. Doordat beroepsjournalisten een opleiding hiervoor genoten hebben, hebben zij het voordeel dat zij hebben leren schrijven, maar hebben zij het nadeel dat zij in hun eigen wereld komen, hun luchtbel, en het contact verliezen met een deel van de wereld. Burgerjournalistiek kan in dit geval een aanvullende rol spelen.

JL aan BS: wat met het deontologisch aspect? Op een professionele redactie bestaat er een deontologische controle. Is er ook controle nodig op bloggers?

BS: Men kan bloggers niet verhinderen hun teksten te plaatsen; een blogger die schrijft voor een grotere groep mensen dan zijn eigen familie is niet per definitie een journalist, in tegenstelling tot wat LVB zegt. Een blogger is ook niet echt met deontologie bezig, hij schrijft vanuit zijn standpunt. Woord/wederwoord, bronnen checken, transparantie (full disclosure) zijn vereist.

JL: Natalie Lubbe Bakker uit New York had een blog dat enkel voor familie bestemd was, en waarin zij schrijft over wat zij beleeft. Maar dat kan wel reputaties breken, zoals in het geval van De Crem. Hoe kan iemand zich daartegen verdedigen?

LVB: De bestaande wetgeving is ruim voldoende om alle problemen op dit vlak op te vangen. Er is de vrijheid van drukpers, de getrapte verantwoordelijkheid auteur, uitgever, drukker. Maar dit zou ook uitgebreid moeten worden tot de audiovisuele media en het internet. Dit vraagt echter een grondwetherziening.

Vier gevallen die een probleem zouden kunnen vormen, maar waarbij de klassieke media nu al vaak in de fout gaan:

- Copyright en bronvermelding: wanneer bloggers iets overnemen van een krant, leggen zij een link, wat correct is. In de klassieke media wordt dit niet altijd gerespecteerd. Voorbeeld: De Tijd heeft een citatenrubriek: wie wat gezegd heeft, en in welk magazine het verschenen is. Er wordt niet vermeld wanneer, of wie het interview afgenomen heeft, dus De Tijd houdt zich niet aan de letter van wat de auteurswet over het citaatrecht zegt.

- Privacy: de regionale tv brengt een verslag over bijvoorbeeld een kruimeldief die door de rechtbank veroordeeld is, soms met videobeelden van het huis van de dief. Dat is een inbreuk op de privacy. Kranten vermelden Jan V., maar sensatiemedia geven vaak voluit voornaam, achternaam. Regels hiervoor staan allemaal in de wet vermeld, maar de klassieke media houden zich hier niet altijd aan.

- Wet op het recht op antwoord: de klassieke media zijn al vaak gedwongen om zo'n antwoord te publiceren. Tot nu toe is er geen enkele blogger door de rechter gedwongen. Maar bij blogs bestaat het systeem van de commentaren.

- Laster en eerroof: als De Crem echt meent dat de blogster gelogen heeft, kan hij klacht indienen wegens laster en eerroof.

Klassieke media hebben op al die vlakken boter op hun hoofd, de bloggers doen het niet slechter dan zij, alleen moet de vrijheid van drukpers uitgebreid worden naar het internet. LVB ziet wel een probleem in de anonimiteit. Voor de geschreven pers moet er een verantwoordelijke uitgever zijn, maar op het internet kan men een blog hosten in het buitenland enz. Bij sommige bloggers weet je inderdaad niet wie erachter steekt, maar vroeger schreven sommige journalisten ook onder een pseudoniem. Ook Dan Gillmor is het erover eens dat anonimiteit niet zou mogen, tenzij het gaat om levensgevaarlijke informatie

JL aan BS: hebben de traditionele media boter op hun hoofd?

Bram vindt dat de bestaande wetgeving voldoende is om blogging in controle te houden.

- bronvermelding: bij de online artikels blijft dat vaak achterwege. Klassieke media durven wel eens artikels grotendeels overnemen, en dat kan niet volgens Bram

- privacy: GVA geeft namen niet voluit zolang een rechtszaak nog loopt, maar de beslissing van een rechter is openbaar.

- recht op antwoord: daarmee is hij nog niet vaak geconfronteerd. Als een persoon zegt: dat klopt niet, dan wordt het ofwel gecorrigeerd of komt er een nieuw vervolgstuk dat dit verbetert.

- laster en eerroof: er is geen verschil tussen online en offline media

Vragen uit het publiek

Jean Marc Van Belle: Wikipedia is een blog; is het niet zo dat blogs vooral belangrijk zijn in landen waar de klassieke media achteruitgegaan zijn?

LVB: Wikipedia is geen blog, omdat er geen chronologische evolutie is. Er is een synthese van de collectieve kennis van de gebruikers.

BS: Wanneer men de CIM cijfers bekijkt zijn er in België geen blogs die echt hoge toppen scoren (behalve Zattevrienden.be). Maar als journalist is het wel belangrijk dat je weblogs volgt, omdat zij vaak geschreven zijn door mensen die iets meer afweten van een bepaalde zaak, en de bloggers dan een signaalfunctie hebben, waarop de journalist kan inpikken.

LVB: Internationaal zijn er landen waar de persvrijheid onderdrukt wordt. Vandaag de dag zijn er meer journalisten die in de gevangenis zitten door wat zij online geschreven hebben dan wat er in de traditionele media verscheen.

JL: GeenStijl is eigendom van De Telegraaf. Onze traditionele media zouden zelf met blogs moeten beginnen, zij hebben een te defensieve houding.

Opmerking van Inge Van Gael: België blijft inderdaad achter; zij was onlangs in Warschau te gast bij Agoria, dat 80 weblogs heeft, en dat is dan voor een land als Polen.

Opmerking van Annemarie Van Meir: De journalist wordt generalist, blogs met een goede reputatie worden belangrijk, journalisten zoeken hun informatie bij de blogs. De media halen altijd dezelfde experts naar voren, de bloggers zouden die rol kunnen aanvullen.

Vraag: kunnen er geen internationale afspraken gemaakt worden over een ranking?

LVB: Dat is quasi onmogelijk. Maar Google heeft niet alleen algoritmes, het heeft ook mensen in dienst die manueel verifiëren, enkel voor die blogs die via de automatische controle al hoog in de ranking staan. Het volk zal met vallen en opstaan moeten leren onderkennen wat goede blogs zijn en wat niet.

JL: Er is ook Bligg (een Nederlandstalige versie van DIGG)

LVB: Daar geloof ik niet in. Digg kan gebruikt worden om interessante nieuwigheden te ontdekken, maar zijn die daarom waardevol?

JL: En het systeem van Technorati? Dat gaat na hoeveel er naar een blog gelinkt wordt vanuit een andere blog.

LVB: Ik heb meer vertrouwen in Metatale dan in Technorati, want Metatale houdt met meerdere factoren rekening, zoals het aantal commentaren op een weblog, terwijl Technorati enkel het aantal linkende blogs telt.

Vraag: Is een ranking eigenlijk nodig?

BS: Lijstjes zijn leuk, maar een ranking is niet echt nodig. Je eigen perceptie van het blog is belangrijk. Voor de ene persoon kan een weblog met 50 bezoekers relevanter zijn dan een blog met 10.000 bezoekers..

JL: Wij moeten als lezer ook onze eigen verantwoordelijkheid nemen, sceptisch staan tegenover wat we lezen, en een second opinion zoeken.

LVB: De reden waarom die vraag over die overvloed aan informatie en de nood aan een ranking gesteld wordt is erg belangrijk. Vroeger was er beperkte informatie, en was er geen keuze aan bronnen. Nu is er die keuze gelukkig wel, de situatie met het beperkte aantal spelers was abnormaal, nu zitten we in een meer normale situatie, en de overvloed is een luxeprobleem.

JL: Nieuws.be publiceert per dag 15.000 berichten. In een krant staan 300 berichten per dag. Op een radio/tv journaal zijn er 5 a 10 berichten per dag. Het nieuws was vroeger gefilterd, nu moeten we leren omgaan met de enorme hoeveelheid informatie.

Vraag: Bestaat er niet het gevaar dat mensen zich alleen nog maar gaan bezighouden met wat hen interesseert en de eigen mening bevestigt (fragmentatie)?

LVB: Mentale hygiëne is dat je gaat lezen wat je standpunt niét bevestigt.

Vraag: De krant filtert al op voorhand, nu kan men zelf op zoek gaan naar andere meningen. Je koopt ook één krant, geen vijf kranten.

Reactie: Olie drijft boven, het internet is een evolutie.

Jean Marc Van Belle: doordat Google nieuws het dieplinken in België liet verbieden, verschijnen nu de blogs bovenaan.

LVB: Dat komt doordat zo weinig Vlaamse media akkoorden hebben met Google.

JL: De Vlaamse media zijn ervan teruggekomen

Opmerking vanuit de zaal: Een journalist moet neutraal nieuws brengen, een blogger mag zijn eigen mening spuien.

LVB: Er zijn drie soorten journalistiek: rapporteren (moet neutraal gebeuren); duiding (problematiek in zijn context zetten, kan haast niet objectief gebeuren); opiniëring. Zelfs bij rapportering wordt er een keuze gemaakt: wat gebracht wordt en wat niet. Voorbeeld: Johan Depoortere doet aan opiniering in Knack, maar als hij voor de VRT rapport uitbrengt uit de VS dan is hij neutraal.

Inge Van Gael: wie gaat al dat nieuws betalen?

JL: Nieuws wordt steeds meer gratis; voor kranten moet je nog betalen, maar nieuwssites van kranten zijn in principe gratis. De schrijver wordt betaald vanuit advertising. Maar de koek advertenties wordt steeds kleiner.

Vraag aan JL: hoeveel mensen zijn er in dienst om alle artikels (15.000 berichten per dag!) te raten

JL: Niet elk artikel wordt beoordeeld, wel het soort bron.

Publiek: een artikel van LVB krijgt een 6, maar als dag daarna in krant verschijnt, krijgt een 8.

Vraag: Onderwerpt de blogger zich aan raad voor journalistiek?

LVB: Iedereen die zomaar wat publiceert zou onderworpen zijn aan de raad voor journalistiek; die raad heeft enkel een adviserende functie. Ik hecht dan ook meer belang aan de wetgeving dan aan de bevoegdheid van de RVDJ.

Vraag: Is het zelfregulerend effect voor bloggers voldoende, of moet er een orgaan komen?

LVB: Ik geloof niet in organen. Wie zondigt tegen de regels zal zijn geloofwaardigheid verliezen.

Vraag: Is er geen nieuwe wetgeving nodig? Bij de getrapte aansprakelijkheid is eerst de schrijver en dan de uitgever verantwoordelijk. Maar de journalisten moeten nu veel sneller werken door de werkdruk en zij maken gemakkelijker fouten. Moet de verantwoordelijkheid dan niet bij de redactie liggen? En wie is er verantwoordelijk voor de commentaren op blogs?

BS: De verantwoordelijkheid voor de commentaren ligt bij de schrijver van de reactie: niemand is anoniem. De uitgever is niet de uitgever van de reactie, hij is enkel het bedrijf dat de reactie herbergt; de verantwoordelijkheid ligt bij de persoon die de reactie online geplaatst heeft. Enkel als die persoon niet traceerbaar is via het IP nummer komt men terug bij de uitgever. Maar wanneer men een signaal krijgt: die reactie kan niet door de beugel, en de reactie wordt niet verwijderd, dan wordt de uitgever veroordeeld.


Verslaggeving: Hilde Van Gool