Kerk, staat en religie in de VS en Europa

Ingezonden door LVB op 2010-01-02 21:56

(...) De eerste waarneming die men kan maken is dat de ervaring met religie in het algemeen heel anders is geweest op de twee continenten. In Europa was de band van de godsdienst met de politieke macht eeuwenlang erg sterk. De katholieke Kerk predikte niet de vrijheid, maar gezag en gehoorzaamheid. Calvinisme, dat gelijkheid en individualiteit predikte, was al snel verworden tot een theocratie daar waar het politieke macht kon verwerven. En het revolutionaire lutheranisme, die zich tegen de pauselijke macht had verzet, veranderde al snel in een staatsgodsdienst die de wereldlijke machten in Duitsland en Scandinavië inzegende. Het is pas in de vorige eeuw dat de volle rechten van het burgerschap onafhankelijk werden van het behoren tot het 'juiste' geloof in een groot deel van Europa.

Net zoals de seculiere ideologieën vandaag proberen vast te houden aan de politieke macht, nestelden de kerken zich na het Verdrag van Augsburg (1555) aan de suprematie van de koningen en de aristocratieën, en ze ruilden de toekenning van het 'goddelijk recht' aan heersers tegen vele privileges (inzake gronden, belastingen, etc ...). Wie het gezag wilde aanvallen in Europa, moest daarom de kerken aanvallen, en hoewel deze kerken van land tot land konden verschillen, had een kerk binnen een land doorgaans een bijna-monopolie op het geloof.

Revoluties op het Europese continent werd daardoor evenzeer anti-klerikaal als anti-royalistisch (of anti-prinselijk), en de gemeenschappelijke noemer van de burgerlijke overtuigingen die in de 18e en 19e eeuw ontstonden - het liberalisme, het socialisme en het communisme - was het anti-klerikalisme. Ook in de 20ste eeuw zagen het fascisme en het nazisme de kerken als rivalen voor macht en nationaliseerde hen effectief (zoals Lenin en Stalin deden, en Poetin vandaag doet). Tot op vandaag vereist het "progressief" zijn in Europa een a-religieuze (en vaak anti-religieuze) ingesteldheid, en dus bestaat daar de misvatting dat de moderniteit noodzakelijkerwijs leidt tot (of moet leiden) tot secularisatie.

De Amerikaanse ervaring was helemaal anders, en er heeft in de Verenigde Staten nooit een belangrijke kloof bestaan tussen anti-klerikalisme en klerikalisme, zoals in Europa. De Stichters van de Amerikaanse Republiek waren over het algemeen zeer religieuze mensen, en ze hoefden geen kerken in brand te steken of priesters te vermoorden om om hun republiek te kunnen oprichten, zoals in Frankrijk wel gebeurde. De Tocqueville had al gewezen op de paradox dat door het instellen van een strikte scheiding van kerk en staat (via de afwijzing van het concept van een staatsgodsdienst) de Founding Fathers daadwerkelijk de rol van religie in het algemeen versterkt hadden in de Verenigde Staten. Geloof (in zijn talloze vormen) werd gezien als de vriend van de vrijheid, niet als haar vijand, en in Amerika werd het geloof niet veracht of bespot als een vijand van de Verlichting. [Josef] Joffe wijst nu naar nog een andere factor, met name dat de protestanten die Amerika stichtten hoofzakelijk Engels spraken, en geen Frans. Daardoor hadden ze genoten van de Schots-Engelse Verlichting die al honderd jaar oud was ten tijde van de Franse Revolutie. Die laatste was gekenmerkt door de "dodelijke haat voor alle vormen van theïsme" van Danton en Robespierre. In tegenstelling daarmee hadden de grote geesten van de eerdere Schots-Engelse Verlichting, Berkeley, Hume, Locke en Htuchinson, geen problemen met God. Zo evenmin de Amerikaanse nakomeling van die Verlichting. Zij achtten "natuurwet" en "natuurlijke rechten" hoger dan door mensen gemaakte wetten, en Berkeleys empiricisme vereiste God als ultiem bewijs van de realiteit. (...)

Marc Huybrechts in The Brussels Journal, 2 januari 2010

Reacties

#91866

ivan janssens

zaterdag, 2 januari, 2010 - 22:37

 

De stichters van de Amerikaanse republiek waren niet echt zeer religieuze mensen. Benjamin Franklin ging nauwelijks naar de kerk en als hij ging was dat zeker niet vanuit een religieuze beleving maar om te kunnen genieten van de christelijke cultuur. Thomas Jefferson ging iets meer (niet uit overtuiging, maar om zich te tonen) maar had een groot wantrouwen tegen de georganiseerde kerk. Het idee van de Heilige Drievuldigheid vond Jefferson maar krankzinninge hocus-pocus (zijn woorden). George Washington ontving nooit de heilige communie en refereerde in zijn publieke statements vrijwel nooit naar "God". Washington was hooguit "deist".

Wat was het resultaat van dit "wantrouwen" tegenover religie? Geen vermelding naar God of Christendom in de grondwet (behalve bij de datum: "Year of our lord"). Dit was nergens anders ter wereld op dat moment het geval. De eerder a-religieuze founding fathers creëerden hiermee dus een precedent. "In god we trust" verscheen pas eerst op een muntstuk in 1864 en pas in 1957 op een dollarbiljet.

De founding fathers hebben niet vanuit een zeer religieuze overtuiging bewust een sterke stijging tussen staat en kerk aangebracht. Maar dat doet er niet toe. Religie kon zich inderdaad niet beroepen op de staat maar diende zich op de markt te begeven. Kerken in de V.S. zijn ondernemingen, ze moeten een goed product hebben om zieltjes te winnen. Concurrentie, niet de zeer religieuze founding fathers, heeft religie in de V.S. versterkt.

#91869

LVB (niet ingelogd)

zaterdag, 2 januari, 2010 - 22:44

 

Ook Thomas Paine was een hevig tegenstander van elke vorm van georganiseerde en "geopenbaarde" (in de zin van: gedicteerd door een vermeend opperwezen) godsdiensten.

#91887

Johan B

zondag, 3 januari, 2010 - 09:46

 

Akkoord met Ivan Jansens. Ian Robertson formuleerde het als volgt:

"At the time of its Founding, the United States seemed to be an infertile ground for religion. Many of the nation's leaders - include George Washington, Thomas Jefferson, and Benjamin Franklin - were not Christians, did not accept the authority of the Bible, and were hostile to organized religion. The attitude of the general public was one of apathy: in 1776, only 5 percent of the population were participating members of churches." [Uit: Sociology, 1987]

Daarnaast heb ik ook vragen bij de houding van de VS tov de islam. De Deense cartoonkwestie sprak in dat verband boekdelen. Terwijl in Europa een groot deel van de geschreven pers de cartoons publiceerde, was daar in de VS geen sprake van. Christopher Hitchens schreef daarover:

"The cowardice of the mainstream American culture was something to see the first time around. The only magazines that bucked the self-censorship trend, or the capitulation to undisguised terror, were the conservative Weekly Standard and the atheist Free Inquiry — two outlets (for both of which I have written) with a rather small combined circulation. Borders thereupon pulled Free Inquiry from its shelves, with the negligible consequence that I will never do a reading or buy a book at any of its sites ever again. (By the way, I urge you to follow suit.) I think it's pretty safe to say that most Americans never even saw this sellout going on. But that was because their own newspapers were too shamefaced to report a surrender of which they were themselves a part."
http://www.slate.com/id/218...

Ik denk eerlijk gezegd dat het anti-klerikalisme nog van pas kan komen in de strijd tegen de islam. Niemand minder dan Louis Tobback heeft tijdens de cartoonkwestie gezegd dat de moslims niet moeten denken dat wij het christendom hebben bestreden om daarna een andere religie over ons heen te laten walsen. Dit klonk mij als muziek in de oren, in tegenstelling tot het defaitisme van conservatieve christenen zoals Paul Belien, die zeggen dat het gevaar niet van de moslims komt, maar van het religieuze 'vacuüm' in het Westen.

#91889

traveller

zondag, 3 januari, 2010 - 10:42

 

@ Johan B

Ik zou mijn slaap niet laten tot Tobback de islam begint te bestrijden. De SPA die hun laatste kiezers gaat bestrijden???
Daar tegenover zie ik eerder Gennez vervangen worden door een Mohamed of een Ahmed.

#91893

EricJans

zondag, 3 januari, 2010 - 11:44

 

In de Nederlandse traditie (waar de Engelse Glorious Revolution later uit zou voortkomen... en ook de 'jankezen', trouwens) is er een leuk gezegde dat alle theologen wel kennen maar dat je toch niet buiten de wandelgangen uitspreekt: een goede kerk scheurt.
Lees de evangeliën en de NT-brieven en je ziet al scheuringen ontstaan!

Het artikel raakt een diepe waarheid over de Amerikaanse/Europese kerk-staat-verhouding.

De USA zijn ontstaan uit mensen die met name de Europese godsdienstoorlogen zijn ontvlucht!
Toen Frankrijk nog aan zijn 'Franse Revolutie' moest beginnen in 1789 (rijkelijk laat!) hadden de franse koningen al ruim 2 eeuwen alle hugenoten (voornamelijk calvinisten) weggemoord en weggepest.
Er bleef in la France niet veel anders meer over dan de roomse kerk. Frankrijk was ook - en niet in het minst! - religieus failliet in 1789!

In het artikel hierboven voel je hoe de auteur een beetje begint te zweven als hij het heeft over de verstrengeling van lutheranisme en de staat in de scandinavische landen.

Ik citeer:
<<En het revolutionaire lutheranisme, die zich tegen de pauselijke macht had verzet, veranderde al snel in een staatsgodsdienst die de wereldlijke machten in Duitsland en Scandinavië inzegende.>>

Dat is slechts gedeeltelijk juist, natuurlijk. Want hier de terechte vraag: 'WELK' Lutheranisme? WELKE 'Lutheraanse kerk'? Er waren er zovele!
Natuurlijk was er een constante strijd en op dat vlak veel hypocrisie. Maar er was ook het besef dat 'de staat' 'de kerken' enigermate moest ontzien en zich niet al te zeer met één van hen moest associëren... want dat liep telkens slecht af.
Zo kreeg je vanzelf een spontane scheiding van kerk en staat die bij de founding fathers uitmondde in de Amerikaanse (maar gedeeltelijk al eerder de Engelse) constitutie.
Voor zover er in protestantse landen geen officieel geacteerde 'scheiding van kerk en staat' was, was de 'verstrengeling van kerk en staat' spontaan en meestal onmiddelijk een permanent probleem.

Zoals het Bijbelwoord zegt dat God en de staat moet gegeven worden wat hen toekomt, zo bleek voor deze protestants geschoolde 'founding fathers' de scheiding tussen kerk en staat een vanzelfsprekendheid.
Een vanzelfsprekendheid die in katholieke culturen noch aangevoeld noch begrepen wordt.
De kerk hééft geen staat nodig. De kerk heeft in haar geschiedenis nog nooit iets anders bewezen dan de gemeenschap een slechte dienst te bewijzen door zich met de staat in te laten. Om zulks te concluderen kun je véél beter de kerkgeschiedenis lezen dan de geschiedenis van de Franse Revolutie.

Maar de 'staat' had als zodanig geen probleem met een uitdrukking als 'the year of our Lord' en terecht: vanaf 'our Lord' (God, tenslotte) was het monotheïsme verspreid over de heidense, d.w.z. de niet-joodse volken. Dat was een historische vaststelling die ook vandaag nog geldt: niet vanaf Mohammed, niet vanaf Cleopatre of Napoleon maar vanaf 'our Lord' hed het één-God-geloof zich buiten de oevers van het jodendom begeven.

Wat het frans-revolutionaire Europa (en vooral België) maar niet kan begrijpen is dat er een verschil bestaat tussen scheiding van kerk en staat en scheiding van geloof en staat.
In die zin zou een verwijzing naar de judeo-christelijke en humanistische fundamenten van Europa wel degelijk van zeer groot en verstandig (eigen-)belang zijn.
Maar anders dan de founding fathers zijn onze atheïsten en vrijzinnigen daarvoor veel te arbitrair-wettisch en dus religieus ingesteld.
In die zin heeft Louis Tobback ongelijk: hij denkt de strijd van de islam als atheïst te zullen winnen. De islam is echter veel meer een politieke ideologie dan een godgeloof. Tobback vergist zich schromelijk... je kan een politieke ideologie niet in gebedshuizen terugdringen, tenzij met massief staatsgeweld.
Het wordt een snoeiharde strijd: zo hard als 10 Franse Revoluties.

#91897

raf

zondag, 3 januari, 2010 - 12:56

 

'Niemand minder dan Louis Tobback heeft tijdens de cartoonkwestie gezegd dat de moslims niet moeten denken dat wij het christendom hebben bestreden om daarna een andere religie over ons heen te laten walsen.'

Ik kan moeilijk geloven dat Louis dit gezegd heeft. Of bedoelde hij het klerikalisme via een totum pro parte?

#91899

NR

zondag, 3 januari, 2010 - 13:48

 

George Washington was een vrijmetselaar, naar ik dacht.