Kuifje in China (4)

Catholicogeen? De Katholieke contrareformatie was net gekenmerkt door overvloedigheid en onsoberheid, in tegenstelling tot het calvinisme.

Het groene gedachtengoed is grotendeels een irrationele angstreflex. Het is onvermijdelijk bij grote veranderingen, maar moet wel intellectueel bestreden worden.

We moeten er ons bewust van zijn dat het centrale niveau nog steeds grote macht heeft om in 1 knip alle liberale hervormingen terug te draaien. Maar de herinnering aan de vreselijke experimenten van de Culturele revolutie maakt dit de eerste dertig jaar heel onwaarschijnlijk.

Als China en India economisch groeien, kan dat alleen maar goed zijn voor ons. Als er al een probleem is, ligt dat enkel bij ons: dat er geen bedrijven bijkomen om de weggevallen industrie te vervangen. Een eventueel gevaar zou kunnen bestaan in een Chinees imperialisme, dat met de sterke economische onderbouw zou kunnen doorbreken. Ik denk niet dat dit zal gebeuren (maar wie kan in de toekomst kijken?), omdat de huidige groei in China voornamelijk de oorzaak is van opbod onder de regio´s. Die zullen alleen maar meer onafhankelijkheid vragen, en ik hoop dan ook eerder op een uiteenvallen van China. De eenheid zal op een bepaald moment verdere groei bedreigen.

De Weberthese dat protestantisme kapitalisme voortbrengt, is verkeerd, omdat kapitalisme al veel langer bestond, voor protestantisme ontstond.

Er kan wel iets voor gezegd worden dat een protestants, sober, arbeidsethos lonend is in een kapitalistisch systeem.

Betreffende katholicisme is het eigenlijk niet eenvoudig om te definiëren wat dat is. Letterlijk betekent "katholiek" universeel, en duidt het op de reactie tegen de protestantse afsplitsing. Maar materiële rijkdom was toch wel aanwezig in de contrareformatie.

Er zijn hoe dan ook wel vormen van katholicisme die volledig het tegenovergestelde voorstaan.

Betreffende het religieus onderscheid met China is voornamelijk het feit van belang dat het Westen christelijk is. En op dat vlak heeft het Westen een diepgeworteld cultureel voordeel ten opzichte van de Chinese cultuur.

Thomas van Aquino, die de rede erkende om tot waarheid te komen, werd in de veertiende eeuw heilig verklaard in het Westen. Averroës, de Spaans-Arabische filosoof die in die periode hetzelfde voorstond, werd in de Arabische wereld verketterd. Het erkennen van de rede betekent eigenlijk het afwijzen van gewelddadige pogingen om het individu onder de knoet te houden, onder het mom van bepaalde "autoriteiten" die zouden bestaan en niet in vraag zouden mogen worden gesteld.

China is al heel lang een strak, centralisch geleide cultuur, die absoluut heil ziet in het onderdrukken van uitingen van individualiteit, spijts de (r)evolutie van de laatste twintig jaar.

Nog iets over de volgende zin: "Het erkennen van de rede betekent eigenlijk het afwijzen van gewelddadige pogingen om het individu onder de knoet te houden."

Juist! Precies! Helemaal! En wat meer is, het komt bijna letterlijk uit Popper (hij weer), The Open Society and its Enemies. Je weet wel, de vrije en creatieve samenleving die onder het vuur lag van het totalitarisme van zowel links als rechts.

Alleen, zoals Popper zich zeer goed bewust was, hoe weten we dat eigenlijk? Het "erkennen van de rede" is niet iets dat je kan beredeneren, want om iets te be-rede-neren moet je al uitgaan van de principes van de rede, waarvan je juist wil bewijzen dat je je daarop moet beroepen. Kringredenering.

Dus, dacht Popper, de aanname van het rationalisme was een ethische kwestie, iets dat op zich even irrationeel was als de Goddelijke autoriteit, de raciale superioriteit (van jouw eigen soort mensen) of het Rode Paradijs. En dus kon het rationalisme even kwetsbaar zijn voor goelag-achtige toestanden als alle andere dogma's. En daaruit volgde dan weer dat het rationalisme, en om de reden die Pieter al formuleerde, een ethische kwestie was, maar die op zich nog niet voldoende was.

Wat er nog aan ontbrak was een instantie die de keuze voor het rationalisme immuun zou maken voor de pseudo-superieure betweterij van de andere richtingen, zoals die zich vertaalde in concentratiekampen en inquisities. En die instantie zou het kritisch denken zijn, en wel - en dit is absoluut crucuaal - onder vorm van *zelfkritiek*.

Dus, gegeven dat we met ons "superieur" rationalisme altijd alles beter weten, dreigen we al snel heropvoedingskampen in te richten voor wie het niet met ons eens is. Voor wie niet gelooft in de principes van de vrije markt. En dus moeten we onszelf beschermen tegen deze neiging, die nu eenmaal voortvloeit uit het feit dat aan de grondslag van onze intellectuele houding een even irrationele beslissing lag, als bij al de anderen.

Die bescherming zoekt Popper in het *kritisch* rationalisme. Dat wil zeggen dat we niet de hele tijd moeten op zoek gaan naar de uitdrukking van ons eigen grote gelijk, maar integendeel dat we moeten proberen zoveel mogelijk fouten en tegenvoorbeelden te vinden. Want niet alleen zal het ontdekken van fouten onze kennis verbeteren, maar ook zal het ons tonen dat er grenzen zijn aan ons inzicht; waar, zeg, een Stalin, nooit op dat idee zou gekomen zijn.

Welnu, dat kritisch-rationalisme is iets dat ik een beetje mis in het triomfantelijk discours van "zie eens hoe goed wij het gedaan hebben, het komt allemaal door de vrije markt", niet zelden vergezeld van "en de bevolking die het maar niet wil begrijpen".

Want het zou allemaal best wel eens veel dichter bij de waarheid kunnen liggen dan de voorschriften van Genesis, den Dolf of Marx, maar waar het ontbreekt aan de mogelijkheid tot zelfkritiek ga je al snel dezelfde weg op.

Beste groeten, Koen

Pieter: Sorry, je maakt je er te gemakkelijk vanaf. Om te beginnen maakt kritiek helemààl geen zuiver deel uit van de rede, maar moest die er nu juist, en wel héél nadrukkelijk, tijdens de ontwikkeling van de filosofie aan worden toegevoegd.

Immers, de rede zie je perfect aan het werk in onderwerpen zoals de logica, waar je uit bepaalde axioma's bepaalde conclusies kan trekken. En merk ook hier op (en dat is beslist geen toeval) dat je nooit kan *bewijzen* dat je je moet beroepen op de logica, omdat je bij welk "redelijk" bewijs ook al moet *beroepen* op die logica.

En verder zie je de rede ook aan het werk in de wiskunde die alweer uit gegeven axioma's conclusies trekt. En het is dan ook helemaal analoog in de theologie of het wetenschappelijk socialisme. En wanneer jij en ik van mening zijn dat met dat laatste één en ander niet in de haak is, dan is dat niet omdat er logische fouten instaan, maar omdat er grote strijdigheden *met de realiteit* instaan.

Kortom, Popper indentifiëerde Marx uitdrukkelijk als een rationalist, en merkte op dat het gebrek aan rekening houden met die realiteiten er een gesloten systeem van maakte.

Maar laten we teruggaan naar hoe de filosofie al lang tot "rationalisme" was gekomen, voor iemand op het idee kwam daar ook nog de "kritiek" aan toe te voegen.

Dat rationalisme begint immers omtrent de Renaissance (en dat woord alleen al impliceert dat het geen nieuwe uitvinding was) met figuren als een Descartes, en al gauw een Leibniz of een Spinoza. Descartes, om maar meteen het boegbeeld te noemen, verklaarde dat hij *wist* dat hij twijfelde, en dus dat hij dacht, en dus dat hij bestond. En na nog een reeks "dussen", had hij ook nog het bestaan van de wereld, de mens en God bij elkaar.

Intellectueel niet zo heel verschillend van de bewijsvoering van het Rode Paradijs, lijkt het me.

Vervolgens zie je figuren als een David Hume opkomen, en nu zijn we al in de achttiende eeuw, die opmerken dat er met dat rationalisme één en ander mis kan zijn, en dat er ook nog zoiets als empirisme bestaat. Denk terug aan de rationele besluiten van de Marxisten die niet met de logica, maar met de *feiten*, met iets *waarneembaars* botsen.

De (eerste) synthese komt er met Kant. En hoe heten de "grote werken" van Kant? Die heten *Kritik* der reinen Vernunft, en *Kritik* der praktischen Vernunft, en *Kritik* der Urteilskraft. Kant zet een serie *kritieken* op de rede neer, en wel omdat hij op zoek is naar de begrenzingen van die rede.

Dat is het moment waarop de filosofie - rond het af op een eeuw na Descartes - zich zeer bewust raakte van de nood aan een kritiek op wat de rede al kon.

En doe er nog een afgeronde eeuw bij, en nog steeds staat de nood aan kritiek helemaal bovenaan de agenda. Alleen is het idee intussen gerijpt dat een echte, doorgedreven kritiek niet - zoals bij Kant nog het geval was - zich niet binnen "het systeem" kon bevinden, maar zich daarentegen *buiten* het systeem moest plaatsen, en zich tegen dat systeem moest afzetten. En alweer verschijnt het woord "kritiek" zeer nadrukkelijk in de titels van de grote werken van de grote namen van die tijd: "Kritiek van de Politieke Economie", met de naam "Karl Marx" boven de titel, was inderdaad geen poging om het systeem te verbeteren, maar om het omver te werpen.

En *nog* eens een halve eeuw later zijn we bij Popper, die vaststelt dat de kritiek nu wel al goed in staat is om de *anderen* te bekritizeren, maar vergeet dat ook bij *zichzelf* te doen. Vandaar dat Popper kan stellen dat het Marxisme vergat zichzelf te bekritizeren, maar bovendien dat iederéén - en dus ook "wijzelf" - dat ook bij *zichzelf* moet doen.

En alweer staat het woord "kritiek" nadrukkelijk in de titels, zij het deze keer niet van de boeken, maar van de stroming. We praten nu over het "*kritisch*-rationalisme".

Kortom, het afwimpelen van het geleidelijk rijpende inzicht dat iedereen, ook wijzelf, een *zelf*-kritische houding broodnodig hebben, dat is een beetje zoals "het licht van de zon ontkennen" :-)

En ik denk dat je voor jezelf kan zien hoezeer je daarmee dreigt in precies het soort problemen terecht te komen waarvoor Popper waarschuwde. Immers, waarom zou je niet met beide handen de kans aangrijpen om de grenzen van je ideeën te onderzoeken? Wat probeer je, tenslotte, te bereiken?

Probeer je inzicht te verkrijgen, nieuwe ideeën te ontwikkelen of tenminste voor jezelf nieuwe inzichten te verwerven? Wat kan er dan mis zijn met de zelfkritiek, die je immers precies op het spoor van die vernieuwing zal zetten?

Of probeer je (politieke) propaganda te maken voor inzichten die al vaststaan en waaraan niet meer kan en mag geraakt worden? In dat geval is er natuurlijk heel véél mis met zelfkritiek, want die dreigt je nu juist de inzichten te doen relativeren waarvan we, bij veronderstelling, aannamen dat ze niet mochten genuanceerd worden.

Maar in dat geval zit je evengoed vast in een dogmatisch denken, en loop je met je "en de bevolking die het maar niet begrijpt" evenveel gevaar om ze desnoods te verplichten het te begrijpen (dit is een allusie op Rousseau's "we zullen ze verplichten vrij te zijn") en daartoe "heropvoedingsinstellingen" op te richten als de andere "vijanden van de open society".

En ongetwijfeld met de beste bedoelingen hoor! En heus niet *omdat* je liberale ideeën hebt. Maar wel omdat je je niet verzet tegen de mogelijkheid dat je liberale ideeën ook *dogmatisch* ideeën kunnen zijn.

Beste groeten, koen