Geldt vrije meningsuiting in België niet voor cartoons?
De arrestatie, vorige week in Nederland, van cartoonist Gregorius Nekschot heeft de discussie rond het recht op vrije meningsuiting weer doen oplaaien. Opmerkelijk is nu dat een Belgische rechter vorige maand in een vonnis letterlijk stelde dat de grondwettelijk gewaarborgde vrijheid van drukpers enkel geldt voor geschriften, en dus niet voor tekeningen, cartoons of illustraties.
Het ging in casu om de cover van het antiglobalistische maandblad MO* in maart 2006. De afbeelding liet de Belgische zakenman George Forrest zien in een klederdracht die aan de voormalige Congolese president Joseph-Désiré Mobutu Sese Seko deed denken. De afdruk hiernaast is wat klein, maar het vonnis (volledige tekst in PDF-formaat) beschrijft de cartoon gedetailleerd:
Ter herinnering: in België worden het recht op "vrijheid van meningsuiting" en op "vrijheid van drukpers" gewaarborgd door artikels 19 en 25 van de Grondwet:
In het vonnis vernemen we waarom George Forrest aanstoot nam aan de cartoon:
In de opmerkelijkste passage van het vonnis stelt de rechtbank dat een cartoon niet onder de grondwettelijk gewaarborgde vrijheid van drukpers valt:
Als cartoons wel onder de grondwettelijk gewaarborgde vrijheid van meningsuiting zouden vallen, dan hoeft dat nog niet te betekenen dat MO* vrijuit gaat. Laster en eerroof blijven hoe dan ook strafbaar. MO* wees op de grondwettelijke waarborg om een beroep te kunnen doen op de getrapte verantwoordelijkheid van auteur en uitgever, en die vlieger ging niet op. Toch blijft het een opmerkelijke en mijns inziens betwistbare passage in het vonnis, dat verder argumenteert waarom de cartoon lasterlijk is:
De uitgever van MO* werd uiteindelijk veroordeeld tot het betalen van 1 euro morele schadevergoeding aan George Forrest. Een opmerkelijk vonnis, niet alleen omwille van de beperking van de vrijheid van drukpers tot geschriften, maar ook omwille van het feit dat een karikatuur van een quasi-publieke persoon als lasterlijk wordt beschouwd, louter omwille van de gesuggereerde associatie met een overleden dictator. In een reactie noemt de redactie van MO* dit vonnis een gevaarlijk precedent.
AXEL DE BACKER PARODIEERDE LVB.NET
Het vonnis deed mij terugdenken aan een parodie-website die Axel de Backer, historicus en toenmalig illustrator bij het Gentse studentenblad Schamper, in november 2005 van mijn weblog maakte. In grote lijnen bestond die parodie uit drie elementen: aan mijn foto in de hoofding van de blog werd een wapperende nazi-vlag toegevoegd; de weblog werd gevuld met nonsensicale lifeblog-teksten in een schabouwelijk verkavelingsvlaams, en er verscheen een stripverhaal onder de titel "De avonturen van LVB in Irak". De swastika-vlag vond ik beledigend, net als de titel van de parodieblog, "fuckvanbraekel". De teksten vond ik saai en nauwelijks parodiërend, maar het stripverhaal vond ik geslaagd, grappig en zelfs flatterend. Enkele fragmenten:
Uit het Forrest-vonnis leer ik nu dat een klacht tegen Axel de Backer wegens het verspreiden van "lasterlijke afbeeldingen", in casu het oproepen van een associatie met Hitler en de nazi's door het toevoegen van een swastika-vlag aan mijn foto, een serieuze kans zou maken. Niet dat ik eraan dacht om een klacht in te dienen, of nee, wacht... Axel de Backer, als je dit leest, neem eens contact op met mij. Als we tot een akkoord kunnen komen over een verdeling van de royalty's op de gedrukte uitgave van dat stripverhaal, dan dien ik misschien toch geen klacht in tegen jou.
De cartoon die gebruikt werd op de cover betreft een postzegel waarop de heer Forrest staat afgebeeld, met de Congolese vlag op de achtergrond. Hij draagt er een hoofddeksel dat sterk doet denken aan het hoofddeksel van de voormalige Congolese president Mobutu. Onder de postzegel staat te lezen: "George Forrest: koper-koning van Congo".
Ter herinnering: in België worden het recht op "vrijheid van meningsuiting" en op "vrijheid van drukpers" gewaarborgd door artikels 19 en 25 van de Grondwet:
Art. 19: De vrijheid van eredienst, de vrije openbare uitoefening ervan, alsmede de vrijheid om op elk gebied zijn mening te uiten, zijn gewaarborgd, behoudens bestraffing van de misdrijven die ter gelegenheid van het gebruikmaken van die vrijheden worden gepleegd.
Art. 25: De drukpers is vrij; de censuur kan nooit worden ingevoerd; geen borgstelling kan worden geëist van de schrijvers, uitgevers of drukkers. Wanneer de schrijver bekend is en zijn woonplaats in België heeft, kan de uitgever, de drukker of de verspreider niet worden vervolgd.
In het vonnis vernemen we waarom George Forrest aanstoot nam aan de cartoon:
De heer Forrest meent dat door de vergelijking die wordt gemaakt met president Mobutu, de indruk wordt gewekt dat hij dezelfde misbruikpraktijken hanteert als de voormalige president. Hij meent geenszins te beantwoorden aan dit beeld en vindt de karikatuur onnodig kwetsend, beledigend en lasterlijk.
In de opmerkelijkste passage van het vonnis stelt de rechtbank dat een cartoon niet onder de grondwettelijk gewaarborgde vrijheid van drukpers valt:
De afbeelding op de cover kan niet beschouwd worden als de rechtstreekse uiting van een gedachte of mening in de betekenis die de artikelen 19 en, derhalve, 25 van de gecoördineerde Grondwet aan die uitdrukking hechten. Artikel 25 verwijst immers uitdrukkelijk naar "de schrijver'. De afbeelding die gebruikt werd op de cover is niets anders dan een voorstelling van een persoon en geen geschrift, waarop het uitzonderingsregime dat op de drukpersmisdrijven van toepassing is, geen uitwerking heeft. De vordering van de heer Forrest en van Kinross Forrest Limited lastens de vzw Wereldmediahuis is ontvankelijk.
Als cartoons wel onder de grondwettelijk gewaarborgde vrijheid van meningsuiting zouden vallen, dan hoeft dat nog niet te betekenen dat MO* vrijuit gaat. Laster en eerroof blijven hoe dan ook strafbaar. MO* wees op de grondwettelijke waarborg om een beroep te kunnen doen op de getrapte verantwoordelijkheid van auteur en uitgever, en die vlieger ging niet op. Toch blijft het een opmerkelijke en mijns inziens betwistbare passage in het vonnis, dat verder argumenteert waarom de cartoon lasterlijk is:
De ondertitel is aanvaardbaar en kan niet als lasterlijk beschouwd worden. De combinatie met de tekening echter wel. Het was duidelijk de bedoeling dat de lezer een rechtstreeks verband zou leggen tussen de heer Forrest en voormalig president Mobutu, hoewel dit verder geenszins gestaafd wordt. Het feit dat de heer Forrest een onbetwistbaar invloedrijk persoon is in Congo, verantwoordt niet dat er een vergelijking met voormalig president Mobutu wordt gemaakt. De gebruikte knipoog zoals vzw Wereldmediahuis de verwijzing naar een Afrikaans stamhoofd uitlegt, is buiten proportie. Het recht op humor moet begrensd worden, wanneer de humor enkel tot doel heeft een bepaalde persoon op een onaanvaardbare manier te raken. Het feit dat de heer Forrest een bekend en machtig industrieel in Congo is, betekent niet dat hij in om het even welke vorm kan worden afgebeeld. Het tijdschrift MO* is een geëngageerd maandblad. Door deze spotprent te gebruiken wil de vzw Wereldmediahuis duidelijk maken wat de heer Forrest volgens haar symboliseert. Door een duidelijke vergelijking met voormalig president Mobutu, gaat ze te ver. De spotprent is wel degelijk lasterlijk en beledigend ten overstaan van de heer Forrest.
De uitgever van MO* werd uiteindelijk veroordeeld tot het betalen van 1 euro morele schadevergoeding aan George Forrest. Een opmerkelijk vonnis, niet alleen omwille van de beperking van de vrijheid van drukpers tot geschriften, maar ook omwille van het feit dat een karikatuur van een quasi-publieke persoon als lasterlijk wordt beschouwd, louter omwille van de gesuggereerde associatie met een overleden dictator. In een reactie noemt de redactie van MO* dit vonnis een gevaarlijk precedent.
AXEL DE BACKER PARODIEERDE LVB.NET
Uit het Forrest-vonnis leer ik nu dat een klacht tegen Axel de Backer wegens het verspreiden van "lasterlijke afbeeldingen", in casu het oproepen van een associatie met Hitler en de nazi's door het toevoegen van een swastika-vlag aan mijn foto, een serieuze kans zou maken. Niet dat ik eraan dacht om een klacht in te dienen, of nee, wacht... Axel de Backer, als je dit leest, neem eens contact op met mij. Als we tot een akkoord kunnen komen over een verdeling van de royalty's op de gedrukte uitgave van dat stripverhaal, dan dien ik misschien toch geen klacht in tegen jou.
dM3
(tot zover mijn vrije mening)