Hayek spreekt (1)

Friedrich A. Hayek

Planeconomie leidt tot gedachtenpolitie, volgens Hayek
In 1944 schreef Hayek zijn bekendste boek "De weg naar de slavernij" (The Road to Serfdom) dat niet alleen heftige kritiek leverde op het socialisme, het nazisme en de planeconomie, maar ook aantoonde dat ze onvermijdelijk tot een dictatuur en tot zelfs een oorlog leiden. Margaret Thatcher verklaarde in haar mémoires dat ze dit boek regelmatig opnieuw las. Voor de meer visueel aangelegden publiceerde General Motors ooit een reeks cartoons die de basisidee van "Road to Serfdom" samenvat. Ook de Vlaamse academicus Martin De Vlieghere zou later zijn boek "Wij verkiezen een führer" baseren op deze ideeën van Hayek.

Drieu Godefridi

INTERVIEW VOND PLAATS OP SCHARNIERMOMENT

Reagan en Hayek
"Als ik mister Reagan zou ontmoeten, zou ik hem zeggen dat dit "nieuw begin" op het goede spoor zit. Sinds Franklin Roosevelt in de jaren '30 zaten de VS vijftig jaar lang op het slechte pad. De laatste twintig jaar is het nog veel erger geworden. En nu voel ik voor de eerste keer aan dat de VS weer de goede richting uitgaan. Reagan begrijpt dat het best is om de vrije markt als basis te nemen, als de enige weg om de economie van een land te herstellen. [...] Tijdens de voorbije dertig jaar, waarin het wel leek alsof de VS een verzorgingsstaat wou worden, heeft Reagan gezegd dat het grootste probleem van dit land precies de regering is. De evolutie in de richting van een verzorgingsstaat heeft de Britse economie al enorme schade toegebracht, en dreigde ook de Amerikaanse economie te vernietigen. De eerste beweging in de tegenovergestelde richting, dus in de richting van een beperking van de macht van de regering, werd gemaakt door Margaret Thatcher, vandaag gevolgd door de heer Reagan. [...] Mevrouw Thatcher gaat in de goede richting. Maar ze staat voor een hevige strijd met de vakbonden. Voor mij is mevrouw Thatcher de enige hoop voor Engeland, maar ik ben er niet zeker van dat ze de strijd tegen de vakbonden zal winnen. Als ze die strijd zou verliezen - ze staan politiek erg sterk - dan geloof ik dat er geen kans meer is op herstel voor Engeland. Alle hoop is gericht op het welslagen van Thatcher. Maar natuurlijk kan niemand de uitkomst voorspellen. Als een samenleving wil blijven functioneren als een vrije samenleving, dan kan ze geen monopolie toelaten dat fysieke macht gebruikt om zijn positie te handhaven, of ermee dreigt van het publiek essentiële diensten te ontzeggen. Deze praktijken van de Britse vakbonden zijn zeer gevaarlijk. Deze intimidatie, dit misbruik van macht dat in sommige gevallen tot de sluiting van bedrijven leidt of tot het opzetten van piketten waardoor werkwilligen verhinderd worden te werken, dat zijn praktijken die nooit zouden mogen toegelaten worden in welvarende Westerse landen.
SOCIALE RECHTVAARDIGHEID EN ARMOEDEBESTRIJDING
Hayek had een hekel aan herverdeling en aan een verregaande, door de staat georganiseerde sociale zekerheid. Hij vond de maakbaarheid van de samenleving een illusie en geloofde in een spontane orde met een beperkt aantal basisregels. Hij geloofde sterk in de rechtsstaat, maar niet in de centraal geleide en geplande staat. Creativiteit kon volgens Hayek slechts gedijen als de regulering beperkt gehouden werd. Als voorbeeld verwees hij vaak naar het ontstaan van een aardeweg. Bij het doorkruisen van een weide of veld hebben mensen de neiging om in de voetsporen van hun voorgangers te stappen. Na verloop van tijd ontstaat er vanzelf een aardeweg. "Niemand heeft dat pad doelbewust aangelegd, het is vanzelf ontstaan uit de spontane handelingen van individuen, die enkel hun eigen belang en hun eigen gemak nastreefden. Toch dient de aldus ontstane aardeweg het algemeen belang", aldus Hayek in "Economics and Knowledge".

Chinese belangstelling
In het Westen is de beschikbaarheid van een zeker welzijnsniveau het gevolg van de stijging van de algemene welvaart van een land, en niet van de zogenaamde "sociale rechtvaardigheid". "Sociale rechtvaardigheid" heeft veeleer de uitroeiïng van de armoede verhinderd. De overheidsbemoeienissen in de marktmechanismen hebben alleen meer onrechtvaardigheid veroorzaakt, door nieuwe privileges te creëren ten voordele van belangengroepen. [...] Bijna altijd wanneer een belangengroep de tussenkomst van de regering vraagt, gebeurt dit in naam van "sociale rechtvaardigheid". [...] Het essentiële verschil tussen de maatschappelijke ordening die het klassieke liberalisme voorstaat en het maatschappijmodel dat de meeste landen willen opbouwen, ligt hierin dat het liberalisme uitgaat van het principe van het correct individueel gedrag, terwijl het andere zich geëngageerd heeft om alles te doen wat de "sociale rechtvaardigheid" vereist. Liberalisme vereist het juiste gedrag van het individu. Maar vandaag eigenen veel samenlevingen zichzelf het recht toe om mensen een gedrag voor te schrijven. Het schadelijke idee dat alle publieke behoeften moeten vervuld én gecontroleerd worden door de overheid, is totaal tegengesteld aan de basisprincipes van een vrije samenleving. Een echte liberaal is voorstander van de totstandkoming van een middenveld van vrijwillige organisaties tussen de burger en de regering. Ik druk erop dat de bestrijding van armoede niet kan gerealiseerd worden via "sociale rechtvaardigheid". Dat is één van de grootste hinderpalen in de uitroeiïng van de armoede. De enige manier om armoede uit te roeien is om de algemene welvaart van een land te verhogen. [...] Ik ben een vijand, ik herhaal het, van sociale zekerheid die verstrekt wordt vanuit de overheid. Dit idee heeft mij uiteraard notoir onpopulair gemaakt in de voorbije dertig jaar [...]. Mijn theorie stelt integendeel dat een buitensporige expansie van de openbare sector, een deficitair uitgavenbeleid en gulle geldcreatie door de centrale banken de belangrijkste oorzaken zijn van de economische problemen in om het even welk land.
OORLOG EN VREDE
Reagan werd president omdat de Amerikanen de zwakke buitenlandse politiek van Jimmy Carter beu waren. Carter slaagde er immers niet in de 52 Amerikaanse gijzelaars in Iran vrij te krijgen. Hayek vond dat deze zaak te veel opgeklopt werd in de media:
Ze [de gijzelaars] hadden van bij de aanvang als krijgsgevangenen beschouwd moeten worden. Als er 52 soldaten gevangen genomen worden, moeten er geen toegevingen gedaan worden. Het kan soms noodzakelijk zijn dat 52 soldaten sterven. Het is veel belangrijker om bepaalde principes van het internationaal recht hoog te houden. Als Iran fundamentele principes van het internationale recht brak, had het onmiddellijk buiten de wet moeten gesteld zijn. [...] De Iraniërs maakten gebruik van een criminele vorm van afpersing.
Carter was president geworden omdat de Amerikanen vertrouwen in hem hadden, na het traumatiserende Watergate-schandaal dat tot het aftreden van president Nixon leidde. Nixon had zijn verkiezingsoverwinning dan weer grotendeels te danken aan zijn belofte om de Vietnam-oorlog te beëindigen. Over het Vietnam-trauma had Hayek ook een uitgesproken mening:
Voor mij was de grote fout van de Verenigde Staten deze: als je aan een oorlog begint, moet je het doen om te winnen. Maar eerst in Korea, en daarna in Vietnam, hebben de Amerikanen een puur defensieve oorlog proberen te voeren. En een puur defensieve oorlog kan je nooit winnen. Om een oorlog te winnen moet je aanvallen. Maar de Amerikanen waren nooit echt overtuigd van de nood om een offensieve oorlog te voeren. En daardoor hebben ze nooit echt geprobeerd om de vijand te verslaan. Het is eenvoudig: je kunt niet triomferen via eenvoudige zelfverdediging.
DECENTRALISATIE
Hayeks ideeën over de minimale staat sloten aan bij de ideeën van de stichters van de Verenigde Staten. Zij bouwden in de grondwet garanties in voor het beperkt blijven van de centrale overheid. Hayek zag in het federalisme dan ook de minst slechte staatsvorm. Zijn ideeën terzake sluiten ook aan bij het subsidiariteitsbeginsel dat momenteel in de Europese Unie veld wint. Alleen wou Hayek de decentralisatie maximaal doorvoeren, tot op het plaatselijke niveau van steden en gemeenten.
De centrale regering zou enkel een wetgevende macht mogen hebben in de ware zin van het woord. Dus niet de macht om de mensen voor te schrijven wat ze moeten doen, maar het vastleggen van regels van correct gedrag. En uiteraard ook de buitenlandse politiek en defensie. Alle andere administratieve taken zouden door lokale overheden en stadsbesturen moeten worden uitgevoerd. Tot een paar jaar geleden waren de VS een echt voorbeeld van federalisme. Maar Reagan heeft gelijk als hij zegt dat er te veel centralisatie gebeurd is.
HAYEK OVER PINOCHET EN DICTATUUR

Friedrich Hayek
Ik ben compleet tegen dictaturen als lange-termijnoplossingen. Maar soms kan een dictatuur noodzakelijk zijn tijdens een overgangsperiode. Op bepaalde ogenblikken kan een land nood hebben aan een vorm van dictatoriaal bestuur. U begrijpt wellicht dat het mogelijk is dat een dictator kan regeren op een liberale manier, net zoals een democratie op een totaal onliberale manier kan regeren. Persoonlijk prefereer ik een liberale dictator boven een democratische regering zonder liberalisme. Mijn persoonlijke indruk - en dat is geldig voor Zuid-Amerika - is dat we bijvoorbeeld in Chili een overgang zullen zien van een dictatuur naar een liberale regering. Tijdens die overgang kan het nodig zijn om bepaalde dictatoriale machten aan te houden, als een tijdelijke maatregel. Cromwell speelde een dergelijke rol in Engeland tijdens een overgangsperiode van absolutistische koninklijke macht naar een constitutionele monarchie met beperkte bevoegdheden. [...] In Duitsland na de tweede wereldoorlog hadden de kanseliers Adenauer en Erhardt aanvankelijk quasi dictatoriale bevoegdheden, die ze gebruikten om in korte tijd een liberale regering op te zetten. [...] Het kan een contradictie lijken dat ik, dé persoon bij uitstek die voor beperkte regeringsmacht pleit en die stelt dat veel van onze problemen veroorzaakt worden door te veel overheidsmacht, pleit voor absolute macht en dictatuur. Maar als ik over dictatoriale machten spreek, heb ik het enkel over een overgangsperiode, met als bedoeling om een stabiele democratie en vrijheid tot stand te brengen, vrij van onzuiverheden. Dat is de enige manier waarop ik het kan rechtvaardigen, en het aanbeveel.

Chileense militaire junta
Over de reden waarom Zuid-Amerika er zowel politiek als economisch zoveel slechter aan toe was (en nog steeds is) dan Noord-Amerika, heeft Hayek een uitgesproken visie.
Het verschil ligt in de traditie. De VS heeft een Engelse traditie. Meer bepaald in de 18e en 19e eeuw was dit een traditie van vrijheid. Zuid-Amerika heeft daarentegen een traditie die wortels heeft in de Franse Revolutie. Die traditie ligt niet in de klassieke lijn van vrijheid, maar in een maximale macht voor de overheid. Ik geloof dat Zuid-Amerika overdreven beïnvloed werd door ideologieën van het totalitaire type. En het spijt me te moeten zeggen dat een bekende Engelsman daar ook toe behoort, namelijk de utilitarist Jeremy Bentham, die werkelijk geloofde in de mogelijkheid om alles doelbewust te organiseren. Dat is duidelijk ver weg van de liberale Engelse traditie van de Whigs (liberaal-democraten). Het antwoord is dus dat de Verenigde Staten trouw bleven aan de oude Engelse traditie van vrijheid, zelfs toen Engeland die traditie gedeeltelijk overboord gooide. In Zuid-Amerika daarentegen probeerde men de Franse democratische traditie na te bootsen, die van de Franse Revolutie, wat betekent dat er aan de regering maximale macht gegeven wordt.
Lees het complete interview in het Engels.
Een tweede interview, daterend van 19 april 1981 met Lucia Santa Cruz als interviewster, verschijnt over enkele weken.



Paul Belien
Hayek begreep dat de markt een kanaal was via hetwelk informatie wordt doorgegeven. Daarom verzette hij zich tegen overheidsingrijpen want die verstoort de markt als informatiekanaal.
Hij was eveneens een traditionalist omdat in tradities de wijsheid, de levenservaring en de kennis vervat zit die de generaties die ons voorafgingen (en die niet dommer waren dan wij) opdeden.
Om dezelfde reden verdedigde hij ook het gezin, omdat dit de instelling is waar kennis op de meest efficiënte manier van de ene generatie op de andere wordt doorgegeven. Hij verzette zich tevens tegen pogingen om de bevolkingsgroei te beperken, omdat kennis in de hoofden van mensen zit, en we met velen veel meer weten en kunnen dan alleen. Kapitalisme komt etymologisch van "caput" (het Latijn voor hoofd), zo beweert de katholieke Hayekiaan Michael Novak.
Hayek schreef ooit dat hij geen conservatief was, maar een klassiek-liberaal. Hij voelde zich verwant met de Britse "Whigs". Het is een levensbeschouwing die in continentaal Europa niet bestaat, wel in de Angelsaksische wereld, waar je ze vandaag paradoxaal genoeg eerder bij de "conservatives" vindt.
Het grote gebrek van de rechterzijde op het Europese continent is de negatieve houding tegenover de vrije markt. De markt wordt ook door rechts als een van nature problematisch iets beschouwd dat tot onrechtvaardigheden leidt die de overheid vervolgens moet "corrigeren." Omdat men Hayek niet heeft gelezen, beseft men niet dat dergelijke markt-"correcties" de samenleving schaden omdat ze de markt als informatiekanaal verstoren.
Liberalen in een continentale context daarentegen zijn dan weer blind voor het belang van tradities en van het gezin als pijler van de vrije samenleving.